Een duurzame visie op onze bodem


De bodem levert onze basis zoals drinkwater, voedsel en energie. We zien dat de laatste decennia steeds meer aandacht komt voor het belang van de bodem. De verontreinigingsopgaven worden steeds minder dominant waardoor integrale opgaven centraal komen de staan. Binnen onze gebiedsontwikkeling is de

bodem echter nog vaak ondergeschikt. Waarom is dit zo? Wat kunnen we transformeren? En op welke manier? Vandaag een bijdrage over het belang van de bodem in onze gebiedsontwikkeling. Uiteindelijk willen wij allemaal integrale en optimale oplossingen. De bodem dient hierbij als basis genomen te worden. Wat kun jíj bijdragen aan deze opgave?

“Vitaal zijn voor de bodem, is vitaal voor onszelf”

Het klimaatprobleem & de bodem

Wereldwijd vormt de bodemkwaliteit een steeds grotere uitdaging. Ons land en de zee nemen circa de helft van de CO2 op uit de atmosfeer (ook wel bekend als koolstofopslag). In de bodem zit ongeveer 3000 miljard ton aan CO2 opgeslagen. Dit betekent dat er meer CO2 in de bodem zit,

dan CO2 in alle vegetatie op aarde. De hoeveelheid CO2 in de bodem ontstaat door de processen van fotosynthese en composteren. De bodem speelt dus óók een belangrijke rol in klimaatverandering. Op dit moment is de helft van alle bodems ter wereld aangetast. Als de bodem dus onvoldoende vitaal blijft, kan dit enorme gevolgen hebben voor de opwarming van onze aarde. Een rijkdom aan biodiversiteit en de aantallen

organismen bepalen de bodemvitaliteit. Het is dus zaak dat wij bewuster worden van onze impact op de bodem.


De bodem is onmisbaar & onzichtbaar

Zoals ieder organisme op aarde functioneert de bodem niet zelfstandig. Het bodemsysteem bestaat uit een complex van onderling verbonden organismen in een dynamische omgeving, verbonden door interacties. Je hoeft niet ver te reizen om een grote verscheidenheid aan levende organismen te ontdekken binnen een klein oppervlak. Werp eens een blik onder je voeten! Onder de grond wemelt het namelijk van

het leven. Voor je beeldvorming: één handvol vruchtbare grond bevat duizenden soorten, miljarden bacteriën en meters schimmeldraden die zorgen voor onze bodem vitaliteit, zomaar onder jouw voeten. Behalve af en toe een regenworm of pissebed zie je daar normaal gesproken

weinig van. Veel bodemdieren zijn onzichtbaar voor ons. Om micro-organismen te bekijken, heb je een microscoop nodig. Naast het bodemleven ligt ook een groot deel van onze vitale en onzichtbare infrastructuur onder de grond. Denk aan gasleidingen, warmtenetten, elektriciteitsnetten, riolering en drinkwaterleidingen. Het wordt kortom alsmaar drukker om deze belangen zo goed mogelijk op elkaar af te stemmen. Om onze ondergrond te beschermen en te benutten is het van belang om te weten welke partijen actief zijn onder de grond. Wat voor een systemen kennen we onder de grond? En wat moeten we transformeren om de bodem zichtbaarder te krijgen?


Definitie van ‘de bodem & ondergrond’

In onze dagelijkse praktijk wordt met ‘de bodem’ verschillende dingen bedoeld. Over het algemeen verstaan wij ‘de bodem’ de bovenste laag van onze aardkorst waarop de begroeiing van planten plaatsvindt. Vaak hoor je ook de woorden ‘bodem en ondergrond’. De ondergrond gaat dan om het gedeelte beneden de zogenoemde ‘toplaag’ van 1,5m. Dit gedeelte staat direct onder invloed van ons klimaat, mens, plant en dier waardoor de toplaag onze natuurlijke diensten biedt zoals voedsel en water. Van 1,5m tot 50m wordt de contactlaag (ook wel geotop) genoemd. Deze ruimte wordt gebruikt voor o.a. grondstoffen en infrastructuur zoals kabels en leidingen. Vervolgens vindt van 50-250m (ook wel de ondiepe ondergrond) grondwaterwinning plaats en energieopslag. Vanaf 250m (ook wel de diepe ondergrond) vindt de winning van grondstoffen voornamelijk plaats. Vanaf 500m wordt gesproken van ‘Mijnbouwactiviteiten’ vanuit het Rijk. Activiteiten als gas-, aardwarmte- en oliewinning vinden hier plaats. Activiteiten als energietransitie, drinkwaterwinning, landbouw, energieopslag, ondergrondse infrastructuur vinden dus allemaal plaats in de bodem én kunnen dus elkaar beïnvloeden. Hierdoor kunnen conflicterende belangen ontstaan.


Van wie is ‘de bodem & ondergrond’?

Het definiëren van ‘de bodem en ondergrond’ is al lastig, laat staan de ruimtelijke ordening hiervan. Om de ondergrond te begrijpen, is kennis over eigendomsverhoudingen van belang. In de bodem en ondergrond wordt gesproken van eigendom relaties en gedoogplichten. Iedere functie kent bijna een andere wetgeving in de ondergrond met bijbehorende verantwoordelijkheden, bevoegdheden en stakeholders. Er is dus sprake van enerzijds publiekrechtelijke besluitvorming en anderzijds privaatrechtelijke besluitvorming. Functies en partijen als netbeheerders, overheden, delfstoffen, vitale infrastructuur en bouwwerken maken allen onderdeel uit van de bodem en ondergrond. Er gelden dan ook verschillende

wetten onder de grond zoals de Mijnbouwwet, de Wet bodembescherming, Wet Ruimtelijke Ordening, de Waterwet en zelfs het Burgerlijk Wetboek. De eerste verwarring begint al bij het BW: ‘De eigendom van de onder de oppervlakte gelegen aardlagen brengt echter nog niet mee, dat de grondeigenaar zich eigenaar mag noemen van alles wat zich onder ‘zijn’ bovengrond bevindt’.


Deze versnippering van wetgeving en bevoegdheden in de ondergrond zijn historisch gezien verklaarbaar. Door al deze regels, bevoegdheden en wetgeving is een integrale afweging die past bij deze tijd lastig. Kijkend naar deze korte introductie van de complexiteit in de ondergrond, is het lastig om één overzicht te schetsen. Tegelijkertijd is dit van vitaal belang gezien de bodem de basis is van ons ontstaan. Volgend jaar zullen verschillende wetten opgaan in de Omgevingswet waardoor bevoegdheden wijzigen. Via de Aanvullingswet bodem Omgevingswet en het Aanvullingsbesluit bodem worden sommige ruimtelijke regels voor de bescherming van de bodem en ondergrond onderdeel gemaakt van de Omgevingswet. De bodem en ondergrond kunnen vervolgens weer aanvullend benut en beschermd worden via de Omgevingsvisies en -plannen. Het feit dat de bodem en ondergrond lastig te definiëren is en er veel stakeholders onder de grond zijn, draagt niet bij aan de status van ‘de bodem en ondergrond’ in onze gebiedsontwikkeling. Daarnaast weten we nog niet zoveel van de ondergrond als van de bovengrond.


Het transformeren van de sectorale aanpakken

Het ontijdig meenemen van de bodem en ondergrond bij het ruimtelijk planproces kan vervelende gevolgen hebben, zoals een onverwachte bodemverontreiniging, zettingsproblemen, grondwateroverlast en een te drukke ondergrond. Om deze reden is het van belang om de ondergrond vroegtijdig in processen van onze gebiedsontwikkeling mee te nemen. De bodem maakt deel uit van ons natuurlijk systeem en dient onderdeel te zijn van álle processen in onze gebiedsontwikkeling. We hebben immers maar één natuurlijk systeem met lokale kenmerken. Het sectoraal denken vanuit versnipperde disciplines zoals ruimtelijke ordening, ontwerp, economie etc. leidt tot mogelijk ‘verkeerde’ bestuurlijke beslissingen waarbij de bodem en ondergrond onvoldoende optimaal benut en beschermd worden. Een voorbeeld hiervan is het dilemma tussen energietransitie en onze drinkwatervoorziening. Kan dit naast elkaar bestaan? Zo ja, op welke manier? En hoe duurzaam is dat voor de aarde op een zeer lange termijn? Een integraal beeld moeten wij op alle niveaus nastreven om elkaar scherp te houden en om door te ontwikkelen naar duurzame oplossingen voor toekomstige generaties. Om dit integrale beeld te krijgen, moeten we transformeren.


Wat moeten we veranderen?

Er zijn verschillende zaken die wij moeten transformeren in onszelf én in onze organisaties om onze bodems duurzaam te beschermen en te benutten. Hierover wordt veel inhoudelijk besproken, maar jouw veranderkracht als één mens wordt daarbij regelmatig uit het oog verloren. Vanuit mijn ervaringen heb ik een eigen visie op wat anders moet teneinde een duurzame bodem en ondergrond te krijgen. Ten eerste heeft ons menselijk (jouw) consumptiegedrag een enorme impact op het bodemleven (overal ter wereld). Door activiteiten als intensieve landbouwsystemen, ontbossing, de verstening van onze leefomgeving en andere verontreinigingen wordt de bodem aangetast. Neem ten eerste dus je eigen verantwoordelijkheid in je lifestyle door na te gaan wat jouw individuele acties voor een effect op onze bodem hebben. Denk bijvoorbeeld aan je voedselkeuzes, schoonmaakmiddelen en jouw eigen tuin. Hierover komen binnenkort artikelen online. Ten tweede moeten we meer integraal in ons werk afstemmen en nieuwsgierig zijn naar ontwikkelingen elders. Denk in mogelijkheden, stel waarom vragen over hoe processen verlopen, denk in netwerken en neem concrete stappen om praktisch veranderingen te organiseren. Ten derde dienen we onze data over de ondergrond beter te organiseren. De data van de ondergrond moeten explicieter, toegankelijker en meer visueel gemaakt worden. Veel kennis blijft impliciet door huidige manieren van werken en systemen. De data over de bodem en ondergrond moeten we socialiseren, externaliseren, combineren en internaliseren. Op dit gebied zijn diverse ontwikkelingen, denk aan de Basis Registratie Ondergrond (BRO). Zolang er geen één inzicht in de ondergrond beschikbaar is, zullen we sterk integraal moeten zoeken naar oplossingen om een juiste 3D afweging met bijbehorende belangen te maken.


Wat kun jij veranderen?

De voorgaande uitdagingen in deze discipline vragen om méér en méér bewustwording om samen te transformeren naar een 3D ruimtelijke ordening. Denk dus ook in 3D en wat jíj denkt nodig te hebben om een 3D beeld van de ondergrond te krijgen. Om bij te dragen als (young) professional aan deze bewustwording is het van belang dat je een integrale basiskennis hebt van diverse aspecten in de ondergrond (en bovengrond). Vanuit deze basiskennis kun je integraal zoeken naar mogelijkheden en eigen ideeën aandragen over een effectievere uitwisseling van informatie van de ondergrond. Wees dus nieuwsgierig naar diverse onderwerpen en stel reflecterende vragen!











#bodem#duurzaamheid#landbouw#holistischdenken#3Dondergrond #integraalwerken #Omgevingswet #transformationalfriends #ondergrond #energietransitie

0 comments